31/03/09 - Het kleine stadje Jwaneng - letterlijk "plaats van kleine stenen" - in de Kalahari woestijn hielp Botswana één van de meest stabiele landen in zuidelijk Afrika te worden. Het is namelijk de thuisbasis van 's werelds grootste diamantmijn. Maar vorige maand legde het diamantbedrijf "De Beers" zijn productie in Jwaneng en in z'n 3 andere mijnen in Botswana stil. De vraag naar edelstenen - die 70% van de export van Botswana uitmaakte - stortte in het kielzog van de recessie volledig in elkaar. Maar ook de mijnen in Namibië liggen tussen de mottenballen, terwijl in de DR Congo vele mijnkompels al ontslagen zijn.

Het is een grimmige illustratie van hoe het aanhalen van de buikriem door vele rijke westerlingen een weerslag heeft op de Derde Wereld. Van de sprankeling in een oorbel tot aan je dagelijkse kopje koffie - het zijn luxeartikelen die in de Derde Wereld bijeen geschraapt worden en voor broodnodige buitenlandse deviezen verkocht worden aan het rijke Westen. In België brengt de recessie wel ontslagen en faillissementen met zich mee, maar in Afrika is het een kwestie van leven of dood.

De strijd van de armsten om te overleven gedurende deze crisis, is een thema dat steeds meer aan belang wint en hoog op de agenda staat van de nakende G20-top in Londen op 2 april. Het wordt de grootste bijeenkomst van wereldleiders in deze stad in 46 jaar. De Britse minister van Buitenlandse Zaken Malloch Brown vreest dat de economische storm die de wereld teistert gewelddadige gevolgen kan hebben voor het kwetsbare continent Afrika. "Als je kijkt naar de DR Congo, verloren daar al ruim 200.000 mijnwerkers in de mijnbouwprovincie Katanga hun baan. De streek verarmt in ijltempo en door de beperkte voorraad deviezen, is het nu wachten op een IMF-lening", zei hij. "Het land kan niet langer de soldij van de soldaten betalen. Dat zet een rem op de integratie van de rebellen in het nationale leger en op de gestage vredesopbouw in het hele land. De afgelopen 12 maanden waren er 4 staatsgrepen in Afrika. Ze zijn niet allemaal het gevolg van deze crisis, maar ik heb het gevoel dat elk moment een golf van instabiliteit het continent kan overspoelen."

"Ik wil de traumatische ervaring om hier je huis of je baan te verliezen zeker niet minimaliseren, maar volgens Bob Zellick, voorzitter van de wereldbank, kan een klein half miljoen Afrikaanse kinderen de dood vinden als gevolg van deze crisis. De mensen in Afrika vallen massaal terug in de armoede, met een reëel gevaar voor hun leven." In de herfst van vorig jaar verwachtte de G20 in Washington nog dat de de ontwikkelingslanden grotendeels zouden gespaard blijven van de gevolgen van de bankencrisis. Maar 10 dagen geleden konden Afrikaanse leiders de G20 ervan overtuigen dat de toestand minder rooskleurig is. Ministers bereiden een pakket steunmaatregelen voor het continent voor, zoals kredietverleningen en handelsakkoorden, die ze op de G20-top in Londen onthullen. Zal dat volstaan om binnen de G20 de gevaarlijke kloof te dichten tussen enerzijds de ontwikkelde landen, die verantwoordelijk zijn voor de huidige crisis, en de landen in opmars anderzijds, die de slachtoffers bij uitstek zijn?

Vorige week had de Braziliaanse president Luis da Silva het over "blanke bankiers met blauwe ogen", die de opkomende landen meesleuren in een rotzooi waar deze zelf niet verantwoordelijk voor zijn. Zijn Chileense ambtgenoot Bachelet benadrukt hoe, in tegenstelling tot bv. Groot-Brittannië, haar land gedurende de "goede tijden" geld opzij zette dat het nu moet uitgeven. De premier van India wil op de top het "sluipende protectionisme dat Aziatische banen kost" aankaarten. China eist, in ruil voor financiële steun, meer invloed binnen het IMF.

Groeit er uit deze botsing der naties een nieuwe "wereldorde"? Zo ja, zal het er een zijn waarin sommige ontwikkelde landen, zoals bv. Groot-Brittanië, aanvaarden dat ze niet langer een eerste-rangsrol spelen, maar die plaats moeten delen met een aantal opkomende grootmachten?

Zal er een echte doorbraak komen? Na weken van gespannen hype, zwakken sommige ministers vooraf al hun verwachtingen af. Gevraagd naar de resultaten van de top, antwoordde een Brits functionaris: "Gaan ze in een weekend de wereldproblemen oplossen? Natuurlijk niet." Ook de Duitse bondskanselier Merkel voorspelde dat er geen definitief akkoord komt over bancaire regelgeving of de handel, dat de top "natuurlijk de economische crisis niet zal oplossen" en dat er behoefte zal zijn aan een tweede bijeenkomst.

Malloch Brown is echter optimistisch over de kansen van een "groot pakket" ten gunste van Afrika en over een terugkeer van het vertrouwen op de financiële markten. Het zal evenwel niet makkelijk zijn om overeenstemming te bereiken in deze groep van rijke landen, die samen 85% van het mondiale BBP produceren. Er zijn grote meningsverschillen en de gevestigde belangen zijn enorm. "De 20 afgevaardigden zitten zo'n 10 uur lang samen, dus beschikken ze elk over 30 minuten", zegt Tony Dolphin, chef-econoom bij de denktank IPPR. "Zelfs met enkel 6 gespreksonderwerpen op de agenda, krijgt elke deelnemer slechts 5 minuten per onderwerp. Wat kunnen ze in die korte tijd zeggen?"

Een belangrijk agendapunt op de G20-top in Londen is het verschil in spaar- en uitgavengewoonten tussen de twee economische grootmachten Amerika en China, en de invloed ervan op het ontstaan van de crisis. De Amerikanen zijn dol op winkelen (vaak op krediet), terwijl de Chinese huishoudens traditioneel geld opzij zetten. Al jaren gebruikt China deze spaartegoeden om te investeren in het buitenland, m.n. in Amerikaanse obligaties. Zo pompen ze miljarden in de Amerikaanse economie en zorgen dus voor meer en goedkoper krediet. Veel economisten geloven dat een duurzaam herstel enkel mogelijk is wanneer ook deze luchtbel wordt doorprikt en er een nieuw economisch evenwicht komt. In dat geval zouden de Chinese consumenten worden aangemoedigd om wat meer uit te geven - om zo het Amerikaanse handelstekort te verminderen - terwijl de consumenten in de VS wat minder spenderen.

Malloch Brown suggereert dat ook de Europeanen de kunst van het sparen weer moeten aanleren. "We kunnen niet terug naar de wereld van vóór de crisis. We zullen moeten zoeken naar een nieuw evenwicht tussen uitgeven, sparen en lenen. Het oude model, waarin hoofdzakelijk de Amerikaanse consumenten door hun uitgaven- en leningenpatroon de wereldeconomie draaiende hielden, heeft voorgoed afgedaan. We evolueren naar een situatie, waarin de Aziatische landen intern meer beginnen te besteden. De consumenten in de Westerse landen - die verknocht zijn aan auto's en goedkope vliegtuigtickets - zullen moeten groeien naar een voorzichtigere en meer gematigde levensstandaard, rekening houdend met de bestaande ecologische begrenzingen", aldus minister Brown.

Op de top in Londen zullen de onderhandelingen over de handel het zwaarst doorwegen. Waarschijnlijk zullen de 20 deelnemers waarschuwen tegen de verleiding van protectionisme, maar of ze die term "protectionisme" precies zullen omschrijven is nog de vraag. Dat laatste is de grote zorg van de opkomende landen, die vinden dat de steunmaatregelen aan banken in de VS en in Groot-brittannië vooral de binnenlandse kredietmarkt ten goede komen, ten nadele van leningen aan het buitenland.

Voorlopig is het afwachten. Deze G20-top kan misschien het begin inluiden van een wereldwijde welvaartsherverdeling, hoe klein ook. De gevolgen van de huidige status-quo zijn genoegzaam bekend. Daarom roept Caritas de G20 op hun verantwoordelijkheid niet uit de weg te gaan, en vraagt meer deelname van de arme en opkomende landen bij de besluitvormingen van de VN, het IMF en de Wereldbank. Ook de aanpak van belastingsparadijzen moet volgens Caritas hoger op de agenda komen. Ten slotte vraagt Caritas om gedane beloften ook na te komen. Hoewel de rijke landen 40 jaar geleden plechtig beloofden om 0,7 % van hun BNP te besteden aan ontwikkelingshulp, halen slechts 5 van hen dat percentage. De VS bv. blijven steken op iets meer dan 0,2%!